De vraag naar transparantie over de milieubelasting van producten groeit snel. Bedrijven worden steeds vaker gevraagd om concrete informatie te delen over hun milieuprestaties, of dat nu door klanten is, aanbestedende diensten of toeleveranciers. Drie begrippen die hierbij centraal staan zijn de levenscyclusanalyse (LCA), de Environmental Product Declaration (EPD) en de Product Environmental Footprint (PEF). Maar wat zijn deze instrumenten precies, wat is het verschil ertussen, en wanneer zijn ze nuttig voor jouw organisatie?
Wat is een levenscyclusanalyse (LCA)?
Een levenscyclusanalyse, afgekort als LCA (Life Cycle Assessment), is een systematische methode om de totale milieubelasting van een product, proces of dienst in kaart te brengen. Je kijkt hierbij naar de gehele levenscyclus: van grondstofwinning en productie tot gebruik en afvalverwerking. Ook wel een wieg-tot-graf-analyse (cradle to grave) genoemd.
Met een LCA krijg je inzicht in de milieu-impact van je product gedurende alle fases. Denk daarbij aan energieverbruik, CO2-uitstoot, watergebruik, gebruik van grondstoffen en uitstoot van schadelijke stoffen. Deze informatie helpt je om te bepalen waar in de keten de grootste milieubelasting zit en waar verbetermogelijkheden liggen.
De vier fasen van een LCA
Een LCA doorloopt volgens de internationale ISO 14040 en ISO 14044 standaarden vier hoofdfasen:
1. Doel en reikwijdte bepalen
Hier stel je vast waarom je de LCA uitvoert, voor wie de resultaten bedoeld zijn en welke onderdelen van de levenscyclus je meeneemt.
2. Inventarisatiefase (LCI)
In deze fase verzamel je data over alle in- en uitgaande stromen: grondstoffen, energie, transport, emissies naar lucht, water en bodem.
3. Impactanalyse (LCIA)
De verzamelde data vertaal je naar concrete milieueffecten, uitgedrukt in verschillende categorieën zoals klimaatverandering, verzuring of grondstofuitputting.
4. Interpretatie
De laatste fase draait om het trekken van conclusies. Waar zitten de grootste milieuproblemen (hotspots)? Welke verbetermogelijkheden zijn er?
Verschillende soorten LCA’s
Afhankelijk van je doel zijn er verschillende typen:
- Cradle-to-grave (wieg tot graf) – De volledige levenscyclus, van grondstofwinning tot einde levensduur, inclusief afvalverwerking of recycling.
- Cradle-to-gate (wieg tot fabriekspoort) – Alleen de productiefase, van grondstofwinning tot het moment dat het product de fabriek verlaat. Dit type wordt vaak gebruikt voor EPD’s van bouwmaterialen.
- Cradle-to-cradle – Richt zich op productontwerpen waarbij materialen aan het einde van hun levensduur opnieuw worden ingezet. Dit past bij organisaties die werken aan een circulaire economie.
Waarom een LCA uitvoeren?
Een LCA levert waardevolle inzichten op verschillende gebieden:
Productontwikkeling en verbetering
Door te zien waar in de keten de grootste impact zit, kun je gericht werken aan verbetering. Misschien blijkt dat het gebruik van het product veel zwaarder weegt dan de productie, of juist andersom.
Onderbouwing van duurzaamheidsclaims
Met een LCA heb je objectieve, wetenschappelijk onderbouwde cijfers in handen. Dat voorkomt beschuldigingen van greenwashing en versterkt het vertrouwen van stakeholders.
Inkoop en aanbestedingen
Veel aanbestedende diensten vragen tegenwoordig om milieugegevens. Met een LCA kun je aantonen dat jouw product presteert op milieuvlak.
Voldoen aan wetgeving
Verschillende regelgevingen vragen om LCA-data. Denk aan de CSRD voor duurzaamheidsrapportages of de Milieuprestatie Gebouwen (MPG) in de bouwsector. Ook digitale productpaspoorten (DPP), die vanaf 2027 gefaseerd verplicht worden in de EU, vereisen milieugegevens die uit een LCA komen.
Van LCA naar EPD: transparante communicatie
Een LCA kan gezien worden als de methode om de milieu impact van een product te achterhalen. Het is vaak een omvangrijk, technisch rapport met gevoelige bedrijfsinformatie. Maar hoe deel je dan de resultaten met klanten, leveranciers of andere belanghebbenden? Dat is waar de Environmental Product Declaration (EPD) om de hoek komt kijken.
Wat is een EPD?
Een EPD is een gestandaardiseerd, door een onafhankelijke derde partij geverifieerd document dat de milieuprestaties van een product of dienst weergeeft. Het is gebaseerd op een LCA, maar presenteert de informatie op een toegankelijke, vergelijkbare manier zonder vertrouwelijke bedrijfsgegevens te delen.
Een EPD volgt de ISO 14025 standaard en bevat doorgaans:
- Een korte beschrijving van het bedrijf en product
- De belangrijkste LCA-resultaten per milieu-impactcategorie
- Informatie over de gebruikte methodiek
- Verificatie door een onafhankelijke deskundige
Het grote voordeel van EPD’s is dat ze vergelijkbaar zijn. Door het gebruik van productcategorieregels (PCR’s) kunnen consumenten of inkopers EPD’s van vergelijkbare producten naast elkaar leggen.
Waar worden EPD’s voor gebruikt?
Bouw en infrastructuur
De bouwsector loopt voorop in het gebruik van EPD’s. In Nederland moeten bouwproducten die in de Nationale Milieudatabase (NMD) worden opgenomen voldoen aan strikte eisen door de Milieuprestatie Gebouwen (MPG) wetgeving.
Aanbestedingen
Steeds meer overheden en bedrijven vragen om EPD’s in hun inkooptrajecten. Een EPD kan je als leverancier helpen om je te onderscheiden.
Certificeringen en labels
Groene gebouwcertificeringen zoals BREEAM en LEED kennen credits toe aan producten met een EPD.
Transparantie richting klanten
Een EPD laat zien dat je bereid bent om open te zijn over je milieuprestaties. Dat schept vertrouwen bij afnemers die zelf ook rapportageverplichtingen hebben.
Het verschil tussen LCA en EPD
| Aspect | LCA | EPD |
| Doel | Analyseren en verbeteren | Communiceren en vergelijken |
| Doelgroep | Intern gebruik | Extern, B2B en soms B2C |
| Omvang | Uitgebreid technisch rapport | Kort, gestandaardiseerd document |
| Verplichte verificatie | Niet altijd | Ja, door onafhankelijke derde |
| Vertrouwelijkheid | Bevat vaak gevoelige info | Alleen publieke informatie |
| Vergelijkbaarheid | Kan lastig zijn | Gestandaardiseerd, beter vergelijkbaar |
Kort gezegd: een LCA is de diepgaande analyse, een EPD is de transparante samenvatting voor extern gebruik. Je hebt altijd eerst een LCA nodig voordat je een EPD kunt opstellen.
PEF: de EU-harmonisatie methode
Naast LCA en EPD speelt de Product Environmental Footprint (PEF) een steeds belangrijkere rol, vooral binnen de Europese Unie. PEF is een door de Europese Commissie ontwikkelde LCA-methode die tot doel heeft de milieuprestatie van producten in de EU op een uniforme manier te bepalen.
Waar een traditionele LCA nog ruimte laat voor interpretatie, is PEF veel strenger gedefinieerd. De methode werkt met Product Environmental Footprint Category Rules (PEFCR’s), die exact voorschrijven hoe de berekeningen voor specifieke productcategorieën moeten worden uitgevoerd. Dit zorgt voor betere vergelijkbaarheid tussen producten binnen dezelfde categorie.
Waarom is PEF relevant?
De Europese Commissie ontwikkelt PEF sinds 2010 en de verwachting is dat deze methode gekoppeld gaat worden aan toekomstige EU-wetgeving. Denk aan de Green Claims Directive (die greenwashing moet tegengaan) en de verdere uitwerking van digitale productpaspoorten. Voor de bouwsector heeft PEF al geleid tot aanpassingen in de EN 15804+A2 norm.
PEF omvat 16 impactcategorieën (waaronder verzuring, ecotoxiciteit en grondstofgebruik) en is daarmee uitgebreider dan een standaard carbon footprint berekening. Voor organisaties die actief zijn op de Europese markt is het verstandig om PEF in de gaten te houden, vooral als er al PEFCR’s beschikbaar zijn voor jouw productcategorie.
Specifieke situatie in Nederland
In Nederland zijn er aanvullende eisen voor LCA’s en EPD’s, vooral in de bouwsector. De Nationale Milieudatabase (NMD) stelt eisen die bovenop de Europese EN 15804 standaard komen. Zo moet in Nederland de Milieukostenindicator (MKI) worden gebruikt.
Een buitenlandse EPD is daarom niet altijd direct bruikbaar in Nederland. Vaak zijn aanpassingen nodig om aan de Nederlandse datakwaliteitseisen te voldoen. Het voordeel: een LCA of EPD die voldoet aan de Nederlandse Bepalingsmethode voldoet automatisch ook aan de Europese EN 15804.
Wanneer is een LCA of EPD zinvol voor jouw organisatie?
In een aantal situaties is het sterk aan te raden:
- Je levert producten aan de bouw of infrastructuur in Nederland
- Klanten of afnemers vragen om objectieve milieudata
- Je wilt deelnemen aan aanbestedingen waar duurzaamheid een rol speelt
- Je moet voldoen aan de ESPR
Sen hebt product specifieke data nodig - Je wilt je producten op een wetenschappelijk onderbouwde manier verbeteren
- Je waardeketen is complex en je wilt weten waar de grootste impact zit
Praktische tips voor het opstarten
- Start met een helder doel – Wat wil je precies weten? Voor wie zijn de resultaten bedoeld? Een scherp geformuleerd doel bepaalt de rest van het proces.
- Bepaal de reikwijdte – Welke fases van de levenscyclus neem je mee? Een te brede scope leidt tot hoge kosten, een te smalle scope tot beperkte bruikbaarheid.
- Zorg voor goede data – De kwaliteit van je LCA staat of valt met de kwaliteit van je data. Primaire data (uit je eigen processen) zijn het meest nauwkeurig. Uiteraard is het ook mogelijk om met secundaire data te werken met de reeds bestaande databases.
- Werk met experts – Een LCA uitvoeren vraagt gespecialiseerde kennis. Het werken met ervaren LCA-specialisten verhoogt de betrouwbaarheid van je resultaten en kunnen helpen wanneer primaire data niet beschikbaar is.
.
Tot slot
LCA’s en EPD’s zijn waardevolle instrumenten om de milieu-impact van producten inzichtelijk te maken en op basis daarvan te verbeteren. Voor organisaties die producten leveren aan de bouw, overheid of andere bedrijven met duurzaamheidseisen, zijn deze analyses steeds vaker een voorwaarde om mee te kunnen doen.
De investering in een goede LCA of EPD verdient zich terug in betere producten, sterkere marktposities en transparantere communicatie. Het begint met het verzamelen van de juiste data en het maken van bewuste keuzes over waar je de focus legt in je verduurzamingstraject.